Katmanlı PHP Mimarisi: Sürdürülebilir ve Test Edilebilir Kod İçin Yol Haritası
Neden Katmanlı Mimari?
Orta ölçekli PHP projelerinde tek dosyaya veya sadece MVC katmanlarına sıkıştırılmış kod, zamanla bakımı zor, test edilemez ve bağımlılıkları iç içe geçmiş bir karmaşaya dönüşür. Katmanlı mimari (Controller-Service-Repository-Domain-Infrastructure) sayesinde her katmanın net bir sorumluluğu olur, kod tekrarı azalır, değişikliklerin etkisi sınırlanır ve birim testleri kolaylaşır.
Örnek Klasör Yapısı
Aşağıdaki yapı, bir kullanıcı yönetimi modülü üzerinden katmanları somutlaştırır:
project/
├── public/
│ └── index.php
├── src/
│ ├── Controller/
│ │ └── UserController.php
│ ├── Service/
│ │ └── UserService.php
│ ├── Repository/
│ │ └── UserRepository.php
│ ├── Domain/
│ │ ├── Entity/
│ │ │ └── User.php
│ │ └── ValueObject/
│ │ └── Email.php
│ └── Infrastructure/
│ ├── Database/
│ │ └── PdoConnection.php
│ └── Repository/
│ └── PdoUserRepository.php
├── config/
│ └── database.php
└── composer.json
Katmanların Sorumlulukları
1. Controller (Sunum Katmanı)
HTTP isteklerini karşılar, giriş verilerini doğrular, uygun servisi çağırır ve yanıtı (JSON, HTML) döndürür. İş mantığı içermez.
class UserController {
public function __construct(private UserService $userService) {}
public function show(int $id): string {
$user = $this->userService->getUser($id);
return json_encode($user->toArray());
}
}
2. Service (Uygulama Katmanı)
İş mantığını yürütür, birden fazla repository veya domain nesnesini koordine eder, transaction yönetimi yapar. Controller'dan gelen veriyi işleyip domain katmanına iletir.
class UserService {
public function __construct(private UserRepositoryInterface $userRepo) {}
public function getUser(int $id): User {
$user = $this->userRepo->findById($id);
if (!$user) throw new UserNotFoundException();
return $user;
}
}
3. Repository (Veri Erişim Katmanı Soyutlaması)
Veri kaynağına (veritabanı, API) erişim için arayüz tanımlar. İş mantığından veritabanı bağımlılığını ayırır.
interface UserRepositoryInterface {
public function findById(int $id): ?User;
public function save(User $user): void;
}
4. Domain (İş Alanı Katmanı)
İş kurallarını, entity'leri ve value object'leri barındırır. Çerçeveden bağımsızdır, sadece PHP dil özelliklerini kullanır.
class User {
public function __construct(
private int $id,
private string $name,
private Email $email
) {}
public function changeEmail(Email $newEmail): void {
// domain kuralı: e-posta değiştiğinde onay gerekir
if (!$newEmail->isValid()) throw new InvalidEmailException();
$this->email = $newEmail;
}
}
5. Infrastructure (Altyapı Katmanı)
Soyutlamaların somut gerçeklemelerini içerir: veritabanı bağlantısı, e-posta gönderme, dosya sistemi erişimi. Paylaşımlı hosting uyumluluğu burada kritik rol oynar.
class PdoUserRepository implements UserRepositoryInterface {
public function __construct(private PDO $pdo) {}
public function findById(int $id): ?User {
$stmt = $this->pdo->prepare('SELECT * FROM users WHERE id = ?');
$stmt->execute([$id]);
$row = $stmt->fetch();
if (!$row) return null;
return new User($row['id'], $row['name'], new Email($row['email']));
}
// ...
}
Paylaşımlı Hosting Uyumluluğu
Katmanlı mimari, paylaşımlı hosting ortamlarında da çalışabilir. Dikkat edilmesi gereken noktalar:
Bileşen enjeksiyonu için hafif bir DI container (örneğin PHP-DI) kullanın, ancak ağır framework'lerden kaçının.
Repository implementasyonlarında PDO gibi yerleşik sınıfları kullanın; ORM (Doctrine) aşırı bellek tüketebilir.
Her istekte sınıfları otomatik yüklemek için Composer'ın classmap veya PSR-4 autoload'ını kullanın.
Önbellek için APCu veya dosya tabanlı basit çözümler tercih edin.
Transaction yönetiminde veritabanı bağlantısını tekrar kullanın, her servis çağrısında yeni bağlantı açmayın.
Controller -> Service -> Repository (arayüz) -> Infrastructure (somut) -> Domain entity1. Kullanıcı form gönderir -> UserController::register()
2. Controller veriyi doğrular -> UserService::register() çağrılır
3. Service, Email value object'i oluşturur, domain kurallarını kontrol eder
4. Service, UserRepositoryInterface::save() ile kullanıcıyı kalıcı hale getirir
5. Infrastructure katmanındaki PdoUserRepository, PDO ile veritabanına ekler
6. Başarılı yanıt döndürülür
Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Her katman yalnızca bir alt katmana bağımlı olmalıdır (Controller -> Service -> Repository -> Infrastructure). Domain hiçbir dış katmana bağımlı değildir.
- Repository arayüzleri domain katmanında tanımlanmalı, implementasyonları infrastructure'da olmalıdır (Dependency Inversion).
- Service katmanı transaction yönetimini üstlenir; repository'ler transaction-aware olmamalıdır.
- Paylaşımlı hostingte performans için statik metodlardan kaçının, dependency injection ile bağımlılıkları yönetin.